Strona ofertowa Wydawnictw Edukacyjnych WIKING
Jesteś
gościem portalu
Strona główna portalu
http://www.wiking.com.pl/index.php?site=testy_gim_geografia_roz_1
http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=109
http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=348
http://www.wiking.edu.pl/sitemap.php
Powrót do poprzedniej stronyWersja do wydruku

UKŁAD SŁONECZNY

Teoria powstania świata
Budowa Wszechświata
Ruchy Ziemi

GWIAZDA – SŁOŃCE
PLANETY
KSIĘŻYCE (SATELITY NATURALNE)
PLANETY KARŁOWATE
PLANETOIDY
KOMETY
METEOROIDY
__________

POWSTANIE Układu Słonecznego

4,6 miliarda lat temu w naszej Galaktyce z jednego z obłoków materii międzygwiazdowej zaczęło tworzyć się zagęszczenie. Sprężane gazy ogrzewały się, emitując ciepło. Wraz ze wzrostem gęstości i temperatury rozpoczęły się reakcje jądrowe przemiany wodoru w hel. W ten sposób powstało niezwykle wydajne źródło energii – Słońce. Cały proces trwał kilkadziesiąt milionów lat.
Równocześnie z powstawaniem Słońca, w wyniku łączenia się fragmentów pyłu międzygwiazdowego w płaszczyźnie prostopadłej do osi obrotu Gwiazdy, tworzyły się planety i ich księżyce. Formowanie Układu Słonecznego zakończyło się około 4 miliardów lat temu – od tej pory ewolucja przebiega bez większych wstrząsów.
__________

Teoria heliocentrycznej budowy świata

Mikołaj KopernikDo końca XV wieku wyobrażenie miejsca Ziemi we wszechświecie opierało się na geocentrycznym systemie budowy świata, który został stworzony przez aleksandryjskiego astronoma Klaudiusza Ptolemeusza (II w n. e.). Według niego nieruchoma Ziemia znajdowała się w środku układu (świata), a planety i Słońce poruszały się po okręgach wokół niej. Zmianę widzenia Ziemi we Wszechświecie przyniosło dzieło naszego wielkiego astronoma Mikołaja Kopernika “O obrotach” – wydane już po jego śmierci pod tytułem “O obrotach sfer niebieskich”. Opisywało ono teorię heliocentryczną, która zakładała, że Słońce znajduje się w środku układu planetarnego, a Ziemia  wraz z innymi planetami krąży wokół niego po kołowych orbitach, obracając się jednocześnie wokół własnej osi.

Model Układu Słonecznego

Droga Mleczna – nasza GalaktykaUkład Słoneczny  tworzy Słońce oraz grawitacyjnie z nim związane ciała niebieskie:
- planety,
- księżyce,
- planety karłowate,
- planetoidy,
- komety,
- meteoroidy,
- materia pyłowo-gazowa
(wypełnia przestrzeń
międzyplanetarną).

Układ Słoneczny stanowi część Drogi Mlecznej (nasza Galaktyka). Położony jest na peryferiach jednego z ramion spiralnych, w odległości ponad 30 tys. lat świetlnych od centrum Galaktyki.
__________

GWIAZDA – SŁOŃCE

Słońce to jedyna gwiazda Układu Słonecznego. Jest olbrzymią kulą gorącego gazu, zbudowaną głównie z wodoru i helu. Jak każda gwiazda posiada zdolność do produkcji energii i emisji promieniowania we wszystkich zakresach fal elektromagnetycznych. Źródłem energii w Słońcu są reakcje termojądrowej przemiany wodoru w hel, które zachodzą w jądrze gwiazdy.

Podstawowe dane liczbowe dotyczące Słońca:
- średnica – około 1 392 000 km (109 razy większa od średnicy Ziemi),
- masa – szacowana na 2x1030 kg (333 razy większa od masy Ziemi),
- średnia gęstość materii słonecznej – 1,4 g/cm3,
- średnia temperatura powierzchni – ponad 5500 K,
- temperatura jądra – osiąga 15 mln K.
__________

PLANETY

PLANETY W LICZBACH – TABELA

Wokół Słońca krąży 8 planet. W kolejności od najbliższej do najdalszej są to:
- Merkury
- Wenus
- Ziemia
- Mars
- Jowisz
- Saturn
- Uran
- Neptun

Planety dzielą się na dwie grupy – wewnętrzne zewnętrzne. Do planet wewnętrznych zaliczają się 4 leżące najbliżej Słońca – Merkury, Wenus, Ziemia i Mars. Mają one stosunkowo małe rozmiary, posiadają twardą, skalną skorupę.
Jowisz, Saturn, Uran i Neptun to planety zewnętrzne. Są one gazowymi olbrzymami składającymi się głównie z najlżejszych pierwiastków – wodoru i tlenu.
Orbity wszystkich planet cechuje eliptyczny, prawie kołowy kształt. Leżą one niemal w jednej płaszczyźnie. Patrząc od strony bieguna północnego Ziemi, planety obiegają Słońce w stronę przeciwną do ruchu wskazówek zegara.

Układ Słoneczny planety

MerkuryMerkury – najmniejsza i najbliższa Słońcu planeta; około 80% masy stanowi żelazne jądro; skalista powierzchnia pokryta jest licznymi kraterami; atmosfera praktycznie nie istnieje (jest bardzo rozrzedzona).

 

 

WenusWenus – tzw. bliźniacza planeta Ziemi; jej wnętrze przypomina budową nasz glob; powierzchnia została ukształtowana przez zjawiska wulkaniczne; atmosfera jest bardzo gęsta, złożona głównie z dwutleneku węgla (96%).

 

 

ZiemiaZiemia – Niebieska planeta; jedyne znane we Wszechświecie siedlisko życia organicznego; 69% powierzchni pokrywa woda; atmosferę tworzą głównie azot (78%) i tlen (21%).

 

 

MarsMars – Czerwona planeta; posiada bardzo urozmaiconą powierzchnię ze śladami wygasłej działalności wulkanicznej; otoczona jest cienką i rzadką atmosferą, w której dominuje dwutlenek węgla (95%); uważa się, że na Marsie istniała kiedyś woda i (co zatem jest bardzo prawdopodobne) życie.

 

JowiszJowisz – największa z planet; zbudowana głównie z wodoru (także ciekłego) i helu; atmosferę tworzą te same pierwiastki (81% H i 19% He); bardzo szybki ruch wirowy generuje olbrzymie pole magnetyczne, które jest ponad 20 000 razy silniejsze od ziemskiego.

 

SaturnSaturn – wielkość i budowa planety oraz skład atmosfery czyni ją podobną do Jowisza; osobliwością Saturna są jego pierścienie, na które składają się różnej wielkości kawałki lodu i skał, krążące po swoich orbitach w płaszczyźnie równika planety.
 

 

UranUran – charakterystyczną cechą planety jest usytuowanie osi jej obrotu w płaszczyźnie orbity; pod powłoką chmur (zbudowanych głównie z zamrożonego metanu) kryje się prawdopodobnie skaliste jądro otoczone gruba warstwą lodu, amoniaku i metanu.
 

 

NeptunNeptun – najdalsza z planet olbrzymów; odkryta w 1846 roku; pod wieloma względami przypomina Uran; zwiększona ilość metanu w atmosferze nadaje Neptunowi charakterystyczne niebieskie zabarwienie.

 


 Dokładne dane liczbowe dotyczące wszystkich planet znajdują się w tabeli Planety w liczbach.
__________

KSIĘŻYCE (SATELITY NATURALNE)

Spośród 8 planet Układu Słonecznego tylko Merkury i Wenus nie posiadają naturalnych satelitów. Wokół pozostałych krąży ponad 150 znanych obecnie księżyców – patrz tabela  Planety w liczbach.

Najbardziej znany ze wszystkich to oczywiście naturalny satelita Ziemi – Księżyc (pisany wielką literą). Jest on drugim po Słońcu największym i najjaśniejszym (odbija światło słoneczne) obiektem na ziemskim niebie.

Podstawowe dane liczbowe dotyczące Księżyca:
- średnica – 3 476 km (0,27 średnicy Ziemi), 
- masa – 0,01 masy Ziemi,  
- objętość – 0,02 objętości Ziemi,
- średnia odległość od Ziemi – 384 400 km,
- czas obiegu wokół Ziemi – 27,32 dnia (miesiąc gwiazdowy),
- czas od nowiu do nowiu – 29,53 dnia (miesiąc synodyczny),
- pełny obrót wokół osi – 27,32 dnia.
Warto zwrócić uwagę na to, że czas obiegu Księżyca wokół Ziemi jest taki sam jak czas jego obrotu wokół własnej osi – z tego względu z naszej planety widoczna jest tylko jedna strona Księżyca.

kliknij, aby powiększyćDo Księżyca, podobnie jak i do Ziemi, docierają promienie słoneczne – w danej chwili oświetlać one mogą tylko połowę powierzchni (półkulę). Zmienne położenie względem siebie: Ziemi, Księżyca i Słońca powoduje, że Księżyc jest widoczny z naszej planety w różnych fazach (kształtach):
- nów – Księżyc znajduje się między Słońcem a Ziemią, jego oświetlona strona jest dla nas niewidoczna – ku Ziemi zwrócona jest strona ciemna,
- pierwsza kwadra – widoczna jest połowa oświetlonej części Księżyca,
- pełnia – Księżyc znajduje się po przeciwnej stronie Ziemi niż Słońce, widoczna jest cała oświetlona strona satelity,
- ostatnia kwadra – ponownie widoczna jest połowa oświetlonej części Księżyca (kształt odwrócony w stosunku do pierwszej kwadry).
Fazy Księżyca powtarzają się w cyklu liczącym 29,53 dnia.

kliknij, aby powiększyćKilka razy w ciągu roku Ziemia, KsiężycSłońce ustawiają się w jednej linii. Dochodzi wówczas do zjawiska zwanego zaćmieniem. W jego wyniku niewidocza staje się część lub całość ciała niebieskiego – stąd zaćmienia częściowe lub całkowite. Można je obserwować tylko na określonych obszarach naszej planety.
Zaćmienie Księżyca ma miejsce wtedy, gdy Księżyc znajdzie się w cieniu Ziemi.
Zaćmienie Słońca to wynik zakrycia tarczy słonecznej przez Księżyc. Szczególnie efektowne jest całkowite zaćmienie Słońca – w dzień na kilka minut zapada ciemność, na niebie pojawiają się gwiazdy, a czarną tarczę słoneczną otacza jasna poświata. Niestety okazje oglądania takiego zjawiska nie nadarzają się zbyt często. W Polsce ostatnie całkowite zaćmienie Słońca miało miejsce 30 czerwca 1954 roku, zaś kolejne przewidziane jest na 14 kwietnia 2200 roku. W Europie zjawisko to obserwowane było m. in. 11 lipca 1999 roku w Niemczech, Austrii, na Węgrzech i w Rumunii.

Częściowe zaćmienie Księżyca i całkowite zaćmienie Słońca

Mars to druga planeta wewnętrzna (obok Ziemi), która posiada księżyce – Fobos i Dejmos odkryte zostały w 1877 r. Astronomowie uważają, że są one planetoidami przechwyconymi przez pole grawitacyjne Marsa.
Wokół największej planety – Jowisza – rozpoznano dotychczas 63 naturalne satelity. Pierwsze cztery – Ganimedes, Kalisto, Io, Europa – już w 1610 roku odkrył Galileusz. Oprócz tych satelitów (zwanych galileuszowymi) w XIX, XX i XXI wieku stopniowo odkrywano następne. Warto wiedzieć, że Ganimades jest największym księżycem w całym Układzie Słonecznym – ma średnicę 5262 km.
Saturn posiada około 50 satelitów, choć liczba ta może się zmieniać (wielkie bryły lodu krążące w pierścieniach Saturna niekiedy zmieniają swój tor ruchu i mogą być wówczas traktowane jako satality naturalne). Największym księżycem jest Tytan, który odkryto już w 1655 roku. Niektóre satelity Saturna krążą po wspólnych orbitach, np. Helena i Dione; mogą też mieć orbity położone pomiędzy pierścieniami.
Uran obiega 27 księżyców, z czego do 1986 roku znano tylko 5. Wówczas 10 kolejnych odkryła sonda kosmiczna Voyager 2, a w latach 1997–2003 dostrzeżono kolejne. Większości nadano imiona z dzieł Szekspira, np. Julia, Ofelia, Desdemona, Tytania.
Wspomniany Voyager 2 w 1989 roku przyczynił się także do odkrycia sześciu nowych księżyców Neptuna. Wcześniej znane były tylko 2 – Tryton (krążący w przeciwną stronę niż pozostałe) i Nereida (obiegająca planetę po silnie spłaszczonej orbicie). Pozostałe niewielkie satelity Neptuna odkryto w latach 2002–03.
Pluton, będący planetą karłowatą Układu Słonecznego, posiada 3 satelity naturalne (dotychczas rozpoznane). Dwa małe księżyce odkryto dopiero w 2005 roku, a największy – Charon – znany jest od 1978 roku. Charon ma średnica większę niż połowa średnicy Plutona i z tego względu układ ten do niedawna nazywany był podwójną planetą. Ciekawostkę stanowi fakt, że oba ciała niebieskie zwrócone są ku sobie zawsze tymi samymi półkulami – Charon jest synchronicznym satelitą Plutona.
Inna planeta karłowata naszego Układu – Eris – ma jednego satelitę naturalnego, którego nazwano Dysnomia.
__________

PLANETY KARŁOWATE

Tą grupę ciał niebieskich wyodrębniono dopiero w 2006 roku na konferencji astronomicznej w Pradze. Są to obiekty zbyt małe, by zaliczyć je do planet i zbyt duże jak na planetoidy. Krążą po orbitach okołosłonecznych i mają prawie kulisty kształt.
Aktualnie  planetami karłowatymi uznane zostały 3 ciała niebieskie, choć w przyszłości prawdopodobnie będzie ich więcej. W kolejności od Słońca są to:
- Ceres
- Pluton
- Eris

Ceres – to dawna planetoida (asteroida); znajduje się w Pasie Głównym Planetoid i była największą z nich (942 km średnicy); zbudowana jest głównie ze skał i lodu; okrąża Słońce w czasie 4 lat i 219 dni; odkryta już w 1801 roku.

PlutonPluton – najnowsze ustalenia astronomów odebrały Plutonowi (odkrytemu w 1930 r.) status "pełnoprawnej" planety; nadano mu miano planety karłowatej ze względu na mały rozmiar; również fakt, że największy księżyc Plutona – Charon – ma znaczne rozmiary (jest tylko około 2 razy mniejszy) pozostaje w sprzeczności z nową definicją planety.

Eris – to ciało niebieskie odkryte dopiero w 2005 roku; ze względu na małe rozmiary trudno było uznać je za "pełnoprawną" planetę, toteż stworzono oddzielną kategorię planet karłowatych, do której zaliczono także Plutona; Eris okrąża Słońce w ciągu 560 lat ziemskich poruszając się po orbicie leżącej na zewnątrz toru ruchu Plutona; posiada jeden księżyc, któremu nadano nazwę Dysnomia.
__________

PLANETOIDY

Planetoidy, zwane też asteroidami, to małe ciała niebieskie – wiele z nich ma zaledwie kilka metrów średnicy. Obserwowane są w tych samych rejonach przestrzeni okołosłonecznej, w których powstały. Pas Główny Planetoid rozciąga się pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza, 254–598 mln km od Słońca. Każda planetoida, podobnie jak planeta, obok ruchu obiegowego po niezależnych orbitach wykonuje ruch wirowy wokół własnej osi. Wyróżniono 3 podstawowe rodzaje planetoid, w zależności od ich składu – zbudowane ze skał, z metalu i mieszane. Do dzisiaj nazwano już blisko 30 tysięcy planetoid, m. in. Westa, Psyche, Matylda, Eros, Apollo, Amor, Atena.
__________

KOMETY

Kometa HalleyaW Układzie Słonecznym znajdują się biliony ciał kometarnych. Występują one głównie na jego peryferiach tworząc Pas Kuipera i Obłok Oorta*. Niektóre komety mają wydłużone orbity i przemieszczając się po nich docierają do wewnętrznych rejonów Układu Słonecznego. Wówczas na sferze niebieskiej widoczny jest charakterystyczny warkocz. Do dziś zanotowano ponad 1500 pojawień obiektów kometarnych. Około 200 z nich to tzw. komety krótkookresowe, które widoczne są na naszym niebie regularnie, w okresach krótszych niż 200 lat. Pozostałe to komety długookresowe – ich powrót w wewnętrzne rejony Układu Słonecznego trwa nawet tysiące lat.
Wybrane przykłady komet:
- Halleya (najbardziej znana, krótkookresowa – pojawia się mniej więcej co 76 lat, ostatnio w 1986 roku),
- Hale-Bopp (długookresowa),
- Tempel-Tuttle (krótkookresowa),
- Neujmin 3 (krótkookresowa),
- Kopff (długookresowa).
*Obłok Oorta – najbardziej zewnętrzny rejon Układu Słonecznego, składający się z komet krążących wokół Słońca w średniej odległości 0,8 roku świetlnego.
___________

METEOROIDY

meteoroidySzacuje się, że każdej doby do naszej atmosfery wpada kilkaset milionów meteoroidów. Część z nich ulega spaleniu w górnych warstwach atmosfery, a część dociera głębiej powodując świecenie nieba – są to meteory. Gdy Ziemia znajdzie się na drodze meteoroidów na sferze niebieskiej można zaobserwować tzw. deszcz lub rój meteorów. Takie zjawisko zanotowano np. w 1966 r., kiedy to na niebie pojawiło się około 150 000 meteorów pozostawionych przez kometę Tempel-Tuttle (był to tzw. deszcz Leonidów). Część meteoroidów, która przedostanie się przez atmosferę, spada na Ziemię jako meteoryty. Jak dotychczas największe z nich to:
- Hoba w Namibii (1920 r.) – 60 ton,
- Ahnighito na Grenlandii (1895 r.) – 30 ton,
- Bacuberito w Meksyku (1871 r.) – 27 ton,
- Mbosi w Tanzanii (1930 r.) – 26 ton.
W Polsce najcięższym obiektem kosmicznym jest tzw. Meteoryt Morasko, który znaleziono w 1958 roku koło Poznania – jego waga to 78 kg.
W wyniku zderzenia meteorytu z Ziemią powstają zagłębienia zwane kraterami uderzeniowymi.
Największymi z nich są:
- Chubb na Labradorze (Kanada) o średnicy 3400 metrów (500 m głębokości),
- Krater Barringera w Arizonie (USA) o średnicy 1200 metrów,
- Wolf Creek w Australii o średnicy 850 metrów.

powrót na początek strony

Geografia | Język Polski | Historia | Przyroda | Biologia | Fizyka